Асновы дзяржаўнага ладу Беларусі замацаваны ў Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994
года са змяненнямі і дапаўненнямі, прынятымі на рэспубліканскіх рэферэндумах 24 лістапада 1996
года, 17 кастрычніка 2004 года і 27 лютага 2022 года.
Рэспубліка Беларусь - унітарная дэмакратычная сацыяльная прававая дзяржава.
Рэспубліка Беларусь валодае вяршэнствам і паўнатой улады на сваёй тэрыторыі, самастойна ажыццяўляе ўнутраную і знешнюю палітыку.
Чалавек, яго правы, свабоды і гарантыі іх рэалізацыі з'яўляюцца найвышэйшай каштоўнасцю і мэтай грамадства і дзяржавы.
Дэмакратычныя асновы беларускай дзяржаўнасці гарантуюць разнастайнасць палітычных інстытутаў, ідэалогій і поглядаў.
У Рэспубліцы Беларусь устанаўліваецца прынцып вяршэнства права. Дзяржава, усе яе органы і службовыя асобы дзейнічаюць у межах Канстытуцыі і прынятых у адпаведнасці з ёй актаў заканадаўства.
Беларусь - прэзідэнцкая рэспубліка.
Кіраўнік дзяржавы - Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь.
КАНСТЫТУЦЫЯ
Забеспячэнне правоў і свабод грамадзян Рэспублікі Беларусь з'яўляецца найвышэйшай мэтай дзяржавы.
Кожны мае права на годны ўзровень жыцця, у тым ліку дастатковае харчаванне, адзенне, жыллё і пастаяннае паляпшэнне неабходных для гэтага ўмоў.
Дзяржава гарантуе правы і свабоды грамадзян Беларусі, замацаваныя ў Канстытуцыі, законах і прадугледжаныя міжнароднымі абавязацельствамі дзяржавы.
“Правы чалавека з'яўляюцца асновай чалавечага існавання. Правы чалавека з'яўляюцца ўсеагульнымі, непадзельнымі і ўзаемазалежнымі. Менавіта правы чалавека робяць нас людзьмі. Яны з'яўляюцца тымі прынцыпамі, з дапамогай якіх мы ствараем святы дом для чалавечай годнасці.
Калі мы гаворым аб праве на жыццё або на развіццё, або аб рознагалоссях і адрозненнях - мы гаворым аб цярпімасці. Цярпімасць, якая падтрымліваецца, абараняецца і ахоўваецца, з'яўляецца гарантыяй усіх свабод. Без яе мы не можам казаць аб нашых правах.
Правы чалавека ўвасабляюць у сабе існуючыя ва ўсіх рэлігіях і культурах традыцыі цярпімасці, якія з'яўляюцца асновай міру і прагрэсу. Правы чалавека не чужыя ніводнай культуры і натуральныя для ўсіх народаў. Цярпімасць і міласэрнасць заўсёды служылі ідэаламі дзяржаўнага кіравання і чалавечых паводзін. Сёння мы называем гэтыя ідэалы правамі чалавека.
Менавіта ўніверсальнасць правоў чалавека надае ім сілу. Яна надзяляе іх сілай перасякаць любыя межы, пераадольваць любыя перашкоды, перамагаць любую сілу.
Забеспячэнне правоў і свабод грамадзян Рэспублікі Беларусь з'яўляецца найвышэйшай мэтай дзяржавы.
Кожны мае права на годны ўзровень жыцця, у тым ліку дастатковае харчаванне, адзенне, жыллё і пастаяннае паляпшэнне неабходных для гэтага ўмоў.
Дзяржава гарантуе правы і свабоды грамадзян Беларусі, замацаваныя ў Канстытуцыі, законах і прадугледжаныя міжнароднымі абавязацельствамі дзяржавы.
“Правы чалавека з'яўляюцца асновай чалавечага існавання. Правы чалавека з'яўляюцца ўсеагульнымі, непадзельнымі і ўзаемазалежнымі. Менавіта правы чалавека робяць нас людзьмі. Яны з'яўляюцца тымі прынцыпамі, з дапамогай якіх мы ствараем святы дом для чалавечай годнасці.
Калі мы гаворым аб праве на жыццё або на развіццё, або аб рознагалоссях і адрозненнях - мы гаворым аб цярпімасці. Цярпімасць, якая падтрымліваецца, абараняецца і ахоўваецца, з'яўляецца гарантыяй усіх свабод. Без яе мы не можам казаць аб нашых правах.
Правы чалавека ўвасабляюць у сабе існуючыя ва ўсіх рэлігіях і культурах традыцыі цярпімасці, якія з'яўляюцца асновай міру і прагрэсу. Правы чалавека не чужыя ніводнай культуры і натуральныя для ўсіх народаў. Цярпімасць і міласэрнасць заўсёды служылі ідэаламі дзяржаўнага кіравання і чалавечых паводзін. Сёння мы называем гэтыя ідэалы правамі чалавека.
Менавіта ўніверсальнасць правоў чалавека надае ім сілу. Яна надзяляе іх сілай перасякаць любыя межы, пераадольваць любыя перашкоды, перамагаць любую сілу.
Барацьба за ўсеагульныя правы чалавека заўсёды і ўсюды з'яўлялася барацьбой супраць усіх форм тыраніі і несправядлівасці: супраць рабства, каланіялізму, апартэіду. Яе значэнне не зменшылася і не змянілася.
Юныя сябры ва ўсім свеце!
Менавіта вы павінны спрыяць ажыццяўленню гэтых правоў, зараз і назаўжды. Іх лёс і будучыня ў вашых руках. У вашых руках правы чалавека. Карыстайцеся імі. Абараняйце іх. Падтрымлівайце іх. Старайцеся іх. Старайцеся разумець іх і настойвайце на іх выкананні. Клапаціцеся аб іх і ўзбагачайце іх.
Яны - тое лепшае, што ёсць у нас. Удыхніце ў іх жыццё».
З паслання Генеральнага сакратара ААН Кофі Анана з нагоды пачатку года святкавання
50-годдзя Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека
НЕ ПРАВА БЕЗ АБАВЯЗКІЎ,
ЯК НЕ АБАВЯЗКІЎ БЕЗ ПРАВОЎ
Чалавек не жыве ізалявана ад іншых людзей. Мы павінны лічыцца з навакольнымі, і грамадства мусіць лічыцца з правамі канкрэтнага чалавека.
ПРАВА - гэта сістэма ўстаноўленых грамадствам у асобе прадстаўнічых органаў улады норм, якія вызначаюць правы і абавязкі кожнага чалавека і ўстанаўліваюць арыенціры для выбару таго ці іншага варыянту паводзін.
Абавязак - гэта пэўнае кола ўскладзеных на каго-небудзь дзеянняў, безумоўных для выканання, гэта мера належных паводзін. Кожны чалавек выконвае якія-небудзь абавязкі.
Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь - асноўны Закон нашай дзяржавы
Наша Канстытуцыя складаецца з 8 раздзелаў, 9 раздзелаў і 146 артыкулаў.
КАНСТЫТУЦЫЙНЫЯ ПРАВА
ГРАМАДЗЯН РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ
· права на жыццё (арт.24)
· права на свабоду, недатыкальнасць і годнасць асобы (арт.25)
· права на абарону сям'і, мацярынства, бацькоўства і дзяцінства (арт.32)
· права на працу (арт. 41)
· права на адпачынак (арт. 43)
· права ўласнасці (арт. 44)
· права на ахову здароўя (арт. 45)
· права на спрыяльнае навакольнае асяроддзе і на пакрыццё шкоды, прычыненай парушэннем гэтага права (арт. 46)
· права на сацыяльнае забеспячэнне (арт. 47)
· права на жыллё (арт.48)
· права на адукацыю (арт. 49)
· права захоўваць сваю нацыянальную прыналежнасць (арт.50)
· права на ўдзел у культурным жыцці (арт. 51)
· права на свабоду аб'яднанняў (арт. 36)
Існаванне і рэалізацыя правоў і свабод непарыўна звязаны з пэўнымі абавязкамі.
Добрасумленнае выкананне грамадзянамі канстытуцыйных абавязкаў з'яўляецца найважнейшай гарантыяй рэалізацыі іх правоў і свабод.
КАНСТЫТУЦЫЙНЫЯ АБАВЯЗКІ
ГРАМАДЗЯН РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ
· Кожны, хто знаходзіцца на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, абавязаны выконваць яе Канстытуцыю, законы і паважаць нацыянальныя традыцыі (арт. 52)
· Кожны абавязаны паважаць годнасць, правы, свабоды, законныя інтарэсы іншых асоб (арт. 53)
· Кожны абавязаны берагчы гісторыка-культурную, духоўную спадчыну і іншыя нацыянальныя каштоўнасці (ст.54)
· Ахова прыроднага асяроддзя – абавязак кожнага (арт. 55)
· Грамадзяне Рэспублікі Беларусь абавязаны прымаць удзел у фінансаванні дзяржаўных расходаў шляхам выплаты дзяржаўных падаткаў, пошлін і іншых плацяжоў (арт.56)
· Абарона Рэспублікі Беларусь – абавязак і святы абавязак грамадзяніна Рэспублікі Беларусь (арт.57)
ГАЛОЎНАЯ АБАВЯЗКІ ЧАЛАВЕКА –
НЕ ПАРУШАЦЬ ПРАВА ІНШЫХ ЛЮДЗЕЙ
Канвенцыя аб правах дзіцяці
(Неафіцыйны выклад)
Канвенцыя аб правах дзіцяці (КПР) атрымала самае шырокае міжнароднае прызнанне з усіх дакументаў па правах чалавека: яе ратыфікавалі ўсе краіны свету за выключэннем двух. Канвенцыя аб'ядноўвае ўвесь спектр правоў чалавека - грамадзянскіх, палітычных, эканамічных, сацыяльных і культурных правоў - якія адносяцца да дзяцей у адным дакуменце. Канвенцыя была прынята Генеральнай Асамблеяй ААН 20 лістапада 1989 года і набыла моц у верасні 1990 года.
У 41 артыкуле Канвенцыі выкладаюцца правы чалавека, якімі валодае кожнае дзіця ва ўзросце да 18 гадоў і якія павінны абараняцца і паважацца.
Артыкул 1
Лічыць дзіцем "кожную чалавечую істоту да дасягнення 18-гадовага ўзросту", калі па законе краіны паўналецце не дасягаецца раней.
Артыкул 2
Усе правы, прадугледжаныя дадзенай канвенцыяй, забяспечваюцца за кожным дзіцем без якой-небудзь дыскрымінацыі.
Артыкул 3
Ва ўсіх дзеяннях у адносінах да дзяцей першачарговая ўвага надаецца найлепшаму забеспячэнню інтарэсаў дзіцяці.
Артыкул 5
Дзяржавы-ўдзельніцы паважаюць адказнасць, правы і абавязкі бацькоў і членаў пашыранай сям'і.
Артыкул 6
Кожнае дзіця мае неад'емнае права на жыццё.
Артыкул 7
Дзіця мае права на імя і набыццё грамадзянства, а таксама права ведаць сваіх бацькоў і права на іх клопат.
Артыкул 8
Дзіця мае права на захаванне сваёй індывідуальнасці і на грамадзянства.
Артыкул 9
Дзіця мае права не разлучацца са сваімі бацькамі, за выключэннем выпадкаў, калі кампетэнтныя органы, згодна з судовым рашэннем, вызначаюць, што такое разлучэнне неабходна ў найлепшых інтарэсах дзіцяці.
Артыкул 12
Дзіця мае права выказваць свае ўласныя погляды па ўсіх пытаннях, якія закранаюць дзіця, прычым поглядам дзіцяці надаецца належная ўвага.
Артыкул 13
Дзіця мае права свабодна выказваць сваё меркаванне; гэтае права ўключае свабоду шукаць, атрымліваць і перадаваць інфармацыю і ідэі любога роду.
Артыкул 14
Дзіця мае права на свабоду думкі, сумлення і рэлігіі.
Артыкул 15
Дзіця мае права на свабоду асацыяцыі і свабоду мірных сходаў.
Артыкул 16
Ні адно дзіця не можа быць аб'ектам адвольнага або незаконнага ўмяшання ў ажыццяўленне яго права на асабістае жыццё, сямейнае жыццё, недатыкальнасць жылля або тайну карэспандэнцыі, або незаконнага замаху на яго гонар і рэпутацыю.
Артыкул 17
Дзяржавы-ўдзельніцы забяспечваюць права дзіцяці на доступ да інфармацыі і матэрыялаў з розных нацыянальных і міжнародных крыніц.
Артыкул 18
Бацькі нясуць асноўную адказнасць за выхаванне і развіццё дзіцяці.
Артыкул 19
Дзяржавы-ўдзельніцы прымаюць усе неабходныя заканадаўчыя, адміністрацыйныя, сацыяльныя і асветныя меры з мэтай абароны дзіцяці ад усіх форм фізічнага або псіхалагічнага насілля, абразы або злоўжывання, адсутнасці клопату або нядбайнага абыходжання, грубага абыходжання або эксплуатацыі.
Артыкул 24
Дзіця мае права на карыстанне найбольш дасканалымі паслугамі сістэмы аховы здароўя і сродкамі лячэння хвароб і аднаўлення здароўя з удзяленнем першачарговай увагі развіццю першаснай медыка-санітарнай дапамогі.
Артыкул 26
Кожнае дзіця мае права карыстацца дабротамі сацыяльнага забеспячэння.
Артыкул 27
Кожнае дзіця мае права на ўзровень жыцця, неабходны для яго фізічнага, разумовага, духоўнага, маральнага і сацыяльнага развіцця.
Артыкулы 28 і 29
Дзіця мае права на адукацыю. З гэтай мэтай дзяржавы-ўдзельніцы ўводзяць бясплатную і абавязковую пачатковую адукацыю і заахвочваюць развіццё розных форм сярэдняй адукацыі, як агульнай, так і прафесійнай, і забяспечваюць яе даступнасць для ўсіх дзяцей. Школьная дысцыпліна павінна падтрымлівацца з дапамогай метадаў, якія адлюстроўваюць павагу да чалавечай годнасці дзіцяці. Адукацыя павінна быць накіравана на развіццё асобы, талентаў і разумовых і фізічных здольнасцей дзіцяці, выхаванне павагі да правоў чалавека і асноўных свабод, на падрыхтоўку дзіцяці да свядомага жыцця ў свабодным грамадстве ў духу разумення, міру, цярпімасці, раўнапраўя, на выхаванне павагі да навакольнай прыроды. .
Артыкул 30
Дзіця мае права карыстацца сваёй культурай.
Артыкул 31
Дзіця мае права на адпачынак і вольны час, права ўдзельнічаць у гульнях і забаўляльных мерапрыемствах і свабодна ўдзельнічаць у культурным жыцці і займацца мастацтвам.
Артыкул 32
Дзіця мае права на абарону ад эканамічнай эксплуатацыі і ад выканання любой работы, якая можа ўяўляць небяспеку для яго здароўя або служыць перашкодай у атрыманні ім адукацыі, або наносіць урон яго здароўю і развіццю.
Артыкул 33
Дзеці маюць права на абарону ад незаконнага ўжывання наркатычных сродкаў.
Артыкул 34
Дзяржавы-ўдзельніцы абавязваюцца абараняць дзіця ад усіх форм сексуальнай эксплуатацыі і сексуальнага спакушэння, выкарыстання дзяцей у прастытуцыі або ў іншай незаконнай сексуальнай практыцы, у парнаграфіі і парнаграфічных матэрыялах.
Артыкул 38
Дзяржавы-ўдзельніцы абавязваюцца прымаць усе магчымыя меры з мэтай забеспячэння абароны дзяцей, якія закранаюцца ўзброеным канфліктам, і іх догляду.
Артыкулы 40 і 37
Кожнаму дзіцяці, які абвінавачваецца ў здзяйсненні правапарушэння або злачынства, гарантуецца прэзумпцыя невінаватасці да таго часу, пакуль віна яго не будзе даказана, атрыманне прававой дапамогі пры падрыхтоўцы і ажыццяўленні сваёй абароны, свабода ад прымусу да дачы паказанняў сведак або прызнання віны, поўная павага яго асабістай жыцця, таксама, як і абыходжанне з улікам яго ўзросту, абставінаў і дабрабыту. Дзеці, якія не дасягнулі 18-гадовага ўзросту, не могуць быць прыгавораны да пакарання смерцю або пажыццёвага турэмнага зняволення без магчымасці датэрміновага вызвалення.
